Punkty kotwiczące EN 795 – pięć typów urządzeń kotwiczących
Punkt kotwiczący to miejsce, do którego pracownik podpina swój sprzęt chroniący przed upadkiem z wysokości. Wymagania dla urządzeń kotwiczących i metody ich badania określa norma PN-EN 795: 2012. Norma dzieli je na pięć rodzajów — A, B, C, D i E — a wybór zależy od tego, do czego wolno się zamocować, jak długi jest odcinek pracy i czy w konstrukcję można w ogóle ingerować. Zanim jednak dojdzie do wyboru rodzaju urządzenia, trzeba odpowiedzieć na inne pytanie — i to nie jest pytanie techniczne, tylko prawne. Punkt kotwiczący jest Środkiem Ochrony Indywidualnej (ŚOI), a przepisy dopuszczają go dopiero wtedy, gdy nie da się zastosować Środków Ochrony Zbiorowej (ŚOZ). Poniżej tłumaczymy, co dokładnie mówią przepisy, czym różni się urządzenie kotwiczące od kotwy strukturalnej, jakie są rodzaje według normy, jakie liczby musi spełnić urządzenie i jaką dokumentację powinni Państwo otrzymać po montażu.
Spis treści
Punkt kotwiczący to rozwiązanie ostatnie, nie pierwsze
Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 6 lutego 2003 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy podczas wykonywania robót budowlanych stawia sprawę wprost w § 6:
„Do zabezpieczenia stanowisk pracy na wysokości, przed upadkiem z wysokości, należy stosować środki ochrony zbiorowej, w szczególności balustrady, o których mowa w § 15 ust. 2, siatki ochronne i siatki bezpieczeństwa.”
„Stosowanie środków ochrony indywidualnej, w szczególności takich jak szelki bezpieczeństwa, jest dopuszczalne, gdy nie ma możliwości stosowania środków ochrony zbiorowej.”
Kolejność jest więc ustalona przez prawo. Najpierw balustrady i siatki. Dopiero gdy ich zastosowanie nie jest możliwe — szelki, lonża i punkt kotwiczący. Ta sama zasada wynika z dyrektywy 89/391/EWG, która nakazuje przedkładać środki ochrony zbiorowej nad indywidualne. Różnica nie jest formalna. Ochrona zbiorowa działa niezależnie od tego, czy pracownik o niej pamięta: balustrada stoi, siatka jest rozpięta, i chronią wszystkich, którzy wejdą w strefie zagrożenia. Punkt kotwiczący chroni jedną osobę i tylko wtedy, gdy ta osoba jest do niego prawidłowo podpięta, ma sprawny sprzęt i zachowana jest wolna przestrzeń pod stanowiskiem. Każde z tych trzech ogniw może zawieść.
Dlatego zanim podejmiemy decyzji o zamontowaniu punkty kotwiczące, zawsze sprawdzamy, czy tego samego miejsca nie da się zabezpieczyć barierkami dachowymi albo siatkami asekuracyjnymi. Jeżeli się da — to jest rozwiązanie właściwe. Punkty kotwiczące montujemy tam, gdzie ochrona zbiorowa naprawdę nie wchodzi w grę.
W siedmiostopniowej hierarchii doboru środków ochrony punkt kotwiczący stoi na szóstym stopniu z siedmiu. Nie znaczy to, że jest złym rozwiązaniem — znaczy, że jest ostatnim, po które należy sięgnąć, gdy pięciu wcześniejszych stopni zastosować się nie da. Wyjaśniamy to szczegółowo tam, gdzie tłumaczymy, kiedy stosować środki ochrony zbiorowej, a kiedy indywidualnej.
Trzy pojęcia, które norma rozróżnia — i jedno, którego nie obejmuje
Norma europejska regulująca kwestie dotyczące urządzeń kotwiczących, używa czterech różnych pojęć i różnica między nimi decyduje o tym, czy dany wyrób w ogóle podlega PN-EN 795.
| Pojęcie | Co to jest | Czy obejmuje je norma PN-EN 795:2012 |
|---|---|---|
| Punkt kotwiczący | miejsce w systemie kotwiczącym, do którego podłącza się sprzęt chroniący przed upadkiem | tak — jako element urządzenia |
| Urządzenie kotwiczące | zespół elementów z jednym lub kilkoma punktami kotwiczącymi, przeznaczony do zdejmowania z konstrukcji | tak — to właśnie jego dotyczy norma |
| Kotwa strukturalna | element wbudowany w konstrukcję na stałe (wspawany, wklejony), do którego mocuje się urządzenie kotwiczące | nie — norma wyraźnie wyłącza kotwy strukturalne ze swojego zakresu |
| Element mocujący | element łączący urządzenie kotwiczące z konstrukcją, dający się z niej zdjąć | tak |
Definicje według punktów 3.2, 3.3, 3.4 i 3.6 normy PN-EN 795:2012. Różnica między urządzeniem kotwiczącym a kotwą strukturalną sprowadza się do jednego pytania: czy da się to zdjąć z konstrukcji bez jej uszkodzenia.
Najważniejszy wiersz tej tabeli to ostatni. Kotwa strukturalna — czyli element wspawany, wklejony albo w inny sposób wbudowane na stałe w konstrukcję — jest z zakresu normy PN-EN 795: 2012 całkowicie wyłączona. Norma opisuje urządzenia, które da się zdjąć z konstrukcji bez jej uszkodzenia, właśnie po to, żeby można je było poddać przeglądowi jako Środki Ochrony Indywidualnej (ŚOI). W praktyce znaczy to tyle: jeżeli ktoś oferuje Państwu „punkt kotwiczący EN 795” wklejony w strop na stałe, warto zapytać, co dokładnie było badane — samo urządzenie czy sposób jego zamocowania. To dwie różne rzeczy i norma dotyczy tylko pierwszej.
PN-EN 795: 2012 – pięć typów zamiast sześciu klas
Tu jest najczęstsze nieporozumienie. Do dziś w ofertach, w instrukcjach i na stronach internetowych spotyka się podział na klasy A1, A2, B, C, D i E. Ten podział pochodzi z wydania EN 795:1996 i został zastąpiony. Załącznik B obecnej normy mówi o tym wprost: klasy urządzeń kotwiczących zostały zastąpione innymi typami, żeby wyraźniej pokazać różnice między nimi. Wydanie z 2012 roku zastąpiło wydanie z 1996, a krajowe normy sprzeczne z nim miały zostać wycofane najpóźniej w styczniu 2013 roku. Zmiana nie jest kosmetyczna. Dawne klasy A1 i A2 połączono w jeden typ A, a granicę między typem A a typem B przesunięto: dziś nie chodzi o to, czy urządzenie jest stałe czy przenośne, tylko o to, czy do zamocowania potrzebna jest kotwa strukturalna albo element mocujący.
| Typ | Co go definiuje | Typowe zastosowanie | Nasze rozwiązanie |
|---|---|---|---|
| Typ A | jeden lub kilka nieruchomych punktów kotwiczących; do zamocowania potrzebna jest kotwa strukturalna albo element mocujący | ściany, stropy, słupy, dachy, grunt | punkty kotwiczące mocowane do konstrukcji · punkt kotwiczący w gruncie |
| Typ B | nieruchome punkty kotwiczące, które nie wymagają kotwy strukturalnej ani elementu mocującego | belki, nadproża, otwory, elementy konstrukcji — montaż i demontaż w kilka minut | punkty taśmowe · zaczepy nożycowe · zabezpieczenie prac żelbetowych |
| Typ C | giętka lina kotwicząca odchylona od poziomu o nie więcej niż 15° | poziome linie asekuracyjne na dachach i konstrukcjach | — |
| Typ D | sztywna szyna kotwicząca odchylona od poziomu o nie więcej niż 15° | hale, perony, przeglądy pojazdów i samolotów, prace nad poziomem pracownika | poziome szyny asekuracyjne |
| Typ E | urządzenie na powierzchnie o nachyleniu do 5°, działające wyłącznie dzięki masie i tarciu | dachy płaskie, w których nie wolno naruszyć poszycia | bezwładna masa kotwicząca |
Podział według punktu 3.2 normy PN-EN 795:2012. Wcześniejsze wydanie normy dzieliło urządzenia na klasy A1, A2, B, C, D i E — ten podział został zastąpiony typami i nie obowiązuje od stycznia 2013 roku.
Typ A – stałe punkty kotwiczące mocowane do konstrukcji
Urządzenie z jednym lub kilkoma nieruchomymi punktami kotwiczącymi, do którego zamocowania potrzebna jest kotwa strukturalna albo element mocujący. To najczęstsze rozwiązanie na dachach, ścianach i stropach: plakietka, ucho albo słupek osadzony w betonie, w stali lub w drewnie. Szerzej opisaliśmy je przy punktach kotwiczących mocowanych do konstrukcji.
Osobnym przypadkiem typu A jest kotwienie w gruncie — tam, gdzie nie ma żadnej konstrukcji, do której można się przymocować, na przykład przy pracach na skarpie albo w wykopie. Temu zagadnieniu poświęciliśmy stronę o punkcie kotwiczącym w gruncie.
Typ B – tymczasowe/ przenośne punkty kotwiczące
Są to urządzenie niewymagające trwałego mocowania do konstrukcji utrzymującej. Nie jest potrzebny więc ani kotwy strukturalnej, ani elementu mocującego. Montuje się je i demontuje w kilka minut, bez wiercenia. W naszej ofercie typ B ma trzy różne postacie:
- punkty kotwiczące taśmowe — pętle i taśmy zakładane wokół elementu konstrukcji,
- zaczepy nożycowe SCISSORSAFE — zaciskane na profilu bez żadnego narzędzia,
- zabezpieczenie prac żelbetowych — przenośne system asekuracji oparty na słupkach i taśmach o wysokiej wytrzymałości, stosowany na czas zbrojenia i deskowania.
Typ B to jedyny z pięciu typów, który w typowej konfiguracji jest środkiem ochrony indywidualnej w rozumieniu przepisów o ŚOI — jest przenośny, nosi go ze sobą użytkownik i podlega odpowiedniemu oznakowaniu.
Typ C – giętka linia asekuracyjna (lina asekuracji poziomej)
Urządzenie z giętką liną kotwiczącą, odchyloną od poziomu o nie więcej niż 15 stopni. Potocznie nazywane liną życia. Pracownik przemieszcza się wzdłuż liny, będąc cały czas podpiętym, dzięki ruchomemu punktowi kotwiczącemu albo bezpośrednio łącznikiem. Norma wymaga tu obliczeń i dokumentacji dla każdej konfiguracji z osobna.
Typ D – sztywna szyna kotwicząca
Urządzenie ze sztywną szyną odchyloną od poziomu o nie więcej niż 15 stopni, po której przemieszcza się wózek stanowiący ruchomy punkt kotwiczący. W odróżnieniu od typu C szyna prawie się nie ugina, więc wolna przestrzeń potrzebna pod stanowiskiem jest znacznie mniejsza — dlatego typ D stosuje się tam, gdzie pod pracownikiem nie ma zbyt duża wolna przestrzeń: w halach, przy przeglądach pojazdów, przy pracach prowadzonych nad głową. Szerzej przy poziomych szynach asekuracyjnych EN 795 D.
Typ E – bezwładna masa kotwicząca
Urządzenie przeznaczone na powierzchnie o nachyleniu do 5 stopni, którego działanie opiera się wyłącznie na masie i tarciu o podłoże. Nie wymaga żadnej ingerencji w konstrukcję, co czyni je jedynym rozwiązaniem tam, gdzie poszycia dachu nie wolno przebić — na membranach, na dachach zielonych, na obiektach zabytkowych. Norma stawia mu jednak twarde warunki: powierzchnia nie może być oblodzona ani zanieczyszczona, a urządzenie musi stać w bezpiecznej odległości od krawędzi podanej przez producenta. Szerzej przy bezwładnej masie kotwiczącej.
Czego norma nie obejmuje
Zakres PN-EN 795:2012 jest węższy, niż się powszechnie sądzi. Norma nie dotyczy:
- urządzeń przeznaczonych dla więcej niż jednego użytkownika jednocześnie — te opisuje osobna specyfikacja techniczna,
- kotew strukturalnych, czyli elementów wbudowanych w konstrukcję na stałe,
- elementów konstrukcji, które nie zostały zainstalowane jako punkty kotwiczące — belek, dźwigarów, rygli,
- sprzętu objętego normami EN 516 i EN 517, czyli dachowych ław kominiarskich i haków bezpieczeństwa,
- sprzętu do sportu i rekreacji.
Dwa pierwsze punkty warto rozwinąć, bo dotyczą sytuacji spotykanych na każdej budowie.
Jeden użytkownik na jedno urządzenie.
Norma wymaga, żeby każde urządzenie kotwiczące było oznakowane informacją, że jest przeznaczone dla jednego użytkownika. Podpięcie dwóch osób do punktu badanego na jedną to nie jest oszczędność, tylko przekroczenie zakresu badania. Jeżeli do jednego punktu mają się podpinać dwie osoby, potrzebne jest urządzenie wielostanowiskowe, badane według innego dokumentu.
Kotwa strukturalna to nie to samo co urządzenie kotwiczące.
Element wspawany albo wklejony w konstrukcję na stałe jest częścią obiektu budowlanego, a nie sprzętem, który pracownik ze sobą nosi. Tak samo zakwalifikował go Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 21 października 2010 r. w sprawie C-185/08: urządzenia kotwiczące, które nie są przeznaczone do trzymania ani noszenia przez użytkownika, nie są środkami ochrony indywidualnej, a te, które stanowią część obiektu budowlanego i są do niego przymocowane w celu zagwarantowania bezpieczeństwa korzystania z dachu, podlegają przepisom o wyrobach budowlanych. Wyrok zapadł na gruncie dyrektyw, które od tego czasu zostały zastąpione, ale sama linia podziału pozostała ta sama i pokrywa się z zakresem normy.
Praktyczny wniosek dla inwestora jest prosty: przy odbiorze warto poprosić o dwa różne dokumenty — jeden dotyczący samego urządzenia, drugi dotyczący jego zamocowania w konkretnym podłożu.
Liczby, które musi spełnić urządzenie kotwiczące
Norma nie opisuje wyglądu urządzenia — opisuje, co ma wytrzymać. Poniżej zebraliśmy wartości, które padają w PN-EN 795: 2012 najczęściej.
| Wymaganie | Wartość |
|---|---|
| Badanie statyczne — elementy metalowe | 12 kN |
| Badanie statyczne — elementy niemetalowe bez dowodu trwałości | 18 kN |
| Badanie dynamiczne | masa 100 kg, siła 9 kN w punkcie zatrzymania |
| Współczynnik bezpieczeństwa badania statycznego | minimum 2 |
| Trwałe odkształcenie elementu po badaniu | maks. 10 mm w kierunku obciążenia |
| Maksymalna siła działająca na pracownika | 6 kN — ogranicza ją absorber w systemie |
| Liczba użytkowników | jeden — norma dotyczy wyłącznie urządzeń jednoosobowych |
| Masa elementu przenoszonego przez jedną osobę | maks. 25 kg |
| Maksymalne odchylenie linii kotwiczącej typu C i D od poziomu | 15° |
| Maksymalne nachylenie powierzchni dla typu E | 5° |
Wartości według punktów 4.1, 4.4, 5 i 7 normy PN-EN 795:2012. Wartość 10 kN, która wciąż krąży w materiałach handlowych, pochodzi z wycofanego wydania EN 795:1996.
Na jedną wartość warto zwrócić szczególną uwagę. W materiałach handlowych do dziś powtarza się liczba 10 kN — to wymaganie z wydania EN 795:1996. Obecne wydanie wymaga w badaniu statycznym 12 kN dla urządzeń metalowych i 18 kN dla urządzeń zawierających elementy niemetalowe, dla których producent nie przedstawił dowodu trwałości. Jeżeli w karcie wyrobu widnieje 10 kN, to znaczy, że albo wyrób badano według wycofanego wydania normy, albo karta nie była od dawna aktualizowana.
Druga liczba, o której się nie mówi, to 6 kN — maksymalna siła, jaka może zadziałać na pracownika przy zatrzymaniu upadku. Ogranicza ją absorber energii, a nie punkt kotwiczący. Sam mocny punkt kotwiczący nikogo nie chroni: chroni dopiero cały zestaw, w którym absorber, lonża, szelki i punkt zostały ze sobą dobrane.
Co powinni Państwo dostać po montażu
Norma zaleca, żeby po montażu przekazano użytkownikowi dokumentację instalacji i żeby została ona zachowana w budynku. Powinna zawierać co najmniej:
- adres i lokalizację instalacji,
- nazwę i adres firmy montującej oraz nazwisko osoby odpowiedzialnej za montaż,
- identyfikację wyrobu — producenta, typ, model,
- dane elementu mocującego, w tym dopuszczalne siły wzdłużne i poprzeczne,
- schematyczny plan rozmieszczenia punktów, umieszczony w budynku tak, żeby był dostępny — na przykład przy wyjściu na dach,
- oświadczenie montażysty, że urządzenie zamontowano zgodnie z instrukcją producenta, do wskazanego podłoża i w zaplanowanych miejscach,
- dokumentację fotograficzną mocowań — szczególnie tam, gdzie po zakończeniu montażu przestają być widoczne.
Ostatni punkt bywa lekceważony, a jest najważniejszy. Po przykryciu kotwy warstwą izolacji i papy nikt już nie zobaczy, na czym ona właściwie stoi. Zdjęcie zrobione przed zamknięciem jest jedynym dowodem, który zostaje. Norma zaleca też, żeby urządzenie było oznaczone datą ostatniego lub następnego przeglądu, a producent podał w instrukcji zasady przeglądów okresowych. Urządzenie, które zatrzymało upadek, wycofuje się z użytku do czasu sprawdzenia przez osobę kompetentną.
FAQ – najczęstsze pytania o punkty kotwiczące EN 795
Ile klas ma norma EN 795?
Obecne wydanie, PN-EN 795: 2012, nie mówi już o klasach, tylko o typach, i jest ich pięć: A, B, C, D i E. Podział na sześć klas — A1, A2, B, C, D, E — pochodzi z wydania EN 795: 1996 i został zastąpiony; normy krajowe sprzeczne z wydaniem z 2012 roku miały być wycofane najpóźniej w styczniu 2013 roku. Dawne klasy A1 i A2 połączono w jeden typ A.
Czy punkty kotwiczące podlegają pod oznakowanie CE?
To zależy od tego, czy dane urządzenie jest środkiem ochrony indywidualnej. Oznakowanie CE wolno umieszczać wyłącznie na wyrobach, dla których przewidują to konkretne unijne przepisy harmonizacyjne — tak stanowi art. 30 ust. 2 rozporządzenia (WE) nr 765/2008. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku C-185/08 orzekł, że urządzenia kotwiczące, które nie są przeznaczone do trzymania ani noszenia przez użytkownika, nie są środkami ochrony indywidualnej — i nie stają się nimi przez to, że podłącza się do nich ŚOI — a te, które stanowią część obiektu budowlanego i są do niego przymocowane, aby zapewnić bezpieczne korzystanie z dachu, podlegają przepisom o wyrobach budowlanych.
W praktyce oznacza to, że przenośne urządzenia kotwiczące, które pracownik zabiera ze sobą — typ B i typ E, a także urządzenia typu A dostarczane jako wyrób zdejmowalny — są środkami ochrony indywidualnej: mają oznakowanie CE i deklarację zgodności UE zgodnie z rozporządzeniem (UE) 2016/425. Kotwa strukturalna wspawana albo wklejona w konstrukcję na stałe nie jest środkiem ochrony indywidualnej i z tego tytułu oznakowania CE nie nosi; norma PN-EN 795: 2012 wyraźnie wyłącza kotwy strukturalne ze swojego zakresu, a jej jedyny załącznik ZA odnosi się wyłącznie do przepisów o środkach ochrony indywidualnej. Dlatego przy odbiorze warto poprosić o dwa dokumenty: deklarację zgodności samego urządzenia oraz dokumentację jego zamocowania w konkretnym podłożu.
Czy do jednego punktu kotwiczącego mogą podpiąć się dwie osoby?
Standardowa norma EN 795 dotyczy punktów kotwiczących przeznaczonych wyłącznie dla jednego użytkownika. Jeżeli do danego punktu lub linii asekuracyjnej ma być wpiętych jednocześnie kilku pracowników, urządzenie musi spełniać specyfikację techniczną CEN/TS 16415.
Czym różni się punkt kotwiczący od kotwy strukturalnej?
Możliwością zdjęcia. Urządzenie kotwiczące ma dać się zdjąć z konstrukcji bez jej uszkodzenia — właśnie po to, żeby można je było poddać przeglądowi. Kotwa strukturalna to element wbudowany w konstrukcję na stałe, na przykład wspawany albo wklejony, i norma PN-EN 795:2012 wyraźnie wyłącza ją ze swojego zakresu. W praktyce oznacza to, że badanie urządzenia i ocena jego zamocowania w konkretnym podłożu to dwie różne rzeczy i warto prosić o dwa różne dokumenty.
Kiedy wolno stosować punkty kotwiczące zamiast balustrad albo siatek?
Wtedy, gdy ochrony zbiorowej nie da się zastosować. Rozporządzenie Ministra Infrastruktury z 6 lutego 2003 r. w § 6 nakazuje zabezpieczać stanowiska pracy na wysokości środkami ochrony zbiorowej — w szczególności balustradami oraz siatkami ochronnymi i siatkami bezpieczeństwa — a stosowanie środków ochrony indywidualnej dopuszcza dopiero wtedy, gdy nie ma możliwości zastosowania ochrony zbiorowej. Kolejność wynika więc z przepisu, a nie z wygody wykonawcy.
Jaka dokumentacja powinna zostać po montażu punktów kotwiczących EN 795?
Dokumentacja instalacji, przekazana użytkownikowi i przechowywana w budynku. Norma zaleca, żeby zawierała adres instalacji, dane firmy montującej i osoby odpowiedzialnej, identyfikację wyrobu, dane elementu mocującego wraz z dopuszczalnymi siłami, schematyczny plan rozmieszczenia punktów dostępny w budynku, oświadczenie montażysty o zgodności montażu z instrukcją producenta oraz dokumentację fotograficzną mocowań, szczególnie tych, które po zakończeniu prac przestają być widoczne.
Nie mają Państwo pewności, który typ pasuje do obiektu?
Dobór zaczynamy zawsze od tego samego pytania: czy w danym miejscu da się zastosować ochronę zbiorową (ŚOZ). Jeżeli nie — dobieramy typ urządzenia w zależności od konstrukcji nośnej, długości odcinka pracy i wolnej przestrzeni pod stanowiskiem. Nasi eksperci pomogą Ci dobrać optymalny system zabezpieczeń (zarówno ŚOZ, jak i ŚOI) dostosowany do Twojego obiektu. Skontaktuj się z nami!
Konkretne rozwiązania nietypowych podłoży opisujemy na blogu. Zaczęliśmy od jednego z trudniejszych przypadków: dachu z płyt warstwowych, gdzie poszycie nie przeniesie obciążenia, a przebicie izolacji jest niedopuszczalne — punkt zaczepowy do płyt warstwowych.
Kolejne wpisy o doborze i przeglądach urządzeń kotwiczących zbieramy w dziale poradnik: asekuracja indywidualna.